2de dag van de Mozambikaanse film              


Comedia infantil

door BRUNO BOVÉ

COMEDIA INFANTIL: Solveig Nordlund, Zweden/Portugal/Mozambique 1997 - 92'

 version française


notre programme 2005


dans les tumultes de l'Histoire

programma 2005

in het tumult van de Geschiedenis

liens - links

retour - terug

SAMORA MACHEL EN FILM

Eenmaal Mozambique zich in 1975 van het Portugese kolonialisme had bevrijd zag de filmsituatie er veelbelovend uit. Volgens de Mauretaanse cineast Med Hondo, de cineast van o.m. "Sarraounia" (1987) en de eerste jaren van het Afrika Filmfestival te gast in Leuven, was "Mozambique het enige land in Afrika dat perfect film en cultuur en de waarde van beelden als vormings- en informatiemiddel begrepen had. Ten tijde van Samora Machel was Mozambique het enige land dat ALLE Afrikaanse films verdeelde. Het betaalde ze dezelfde prijs als de Amerikaanse films. Er zou een filminstituut worden opgericht. Maar alles werd door de Zuid-Afrikanen platgebrand. De documentaires, die in Mozambique gedurende 20 jaar werden gemaakt over de gewapende bevrijdingsstrijd, de actie van de Zuid-Afrikaanse huurlingen betaald door de Amerikanen, ... heel het geheugen hieraan werd opgebrand. In Afrika werd elke weerstand altijd in het bloed gesmoord. Elk land dat zich opricht om zich te bevrijden wordt op de knieën gedwongen ..." (Med Hondo geciteerd in een interview t.g.v. het speciaal nummer Kunst en Cultuur van Marxistische Studies, nov. 1996) (1) .

Op een bevolking van 17 miljoen inwoners in Mozambique zorgde het RENAMO, het rebellenleger waarover Med Hondo het heeft, voor niet minder dan 1 miljoen doden. Nadat de filmzalen in het land al verwoest waren betekende de dood van Samora Machel in 1986 in verdachte omstandigheden inderdaad het einde van het Nationaal Filminstituut. Toch ging blijkbaar minder verloren dan Med Hondo zegt, of althans niet alles. In 2005 bracht het AFF de documentaire "Kuxa Kanema - The Birth of Cinema" (Margarida Cardoso, Portugal 2003 - 52'). Machel noemde film "het geheime wapen voor de eenmaking van Mozambique". Kuxa Kanema was gedurende de socialistisch genspireerde jaren van Mozambique de naam van de gefilmde nieuwsactualiteiten. Welke, hoewel in slechte omstandigheden bewaard, nog blijken te bestaan.

LAZARUS EN NELIO

De cineaste en de schrijver Henning Mankell op wiens roman "Comedia Infantil" de gelijknamige film is gebaseerd komen uit Zweden en op de generiek hoeft het, gezien de voormelde omstandigheden in Mozambique, niet te verwonderen dat het een en al coproductie is wat de klok slaat. En toch is het een volwaardige Mozambikaanse film geworden, in die zin dat hij de kijker een ongemeen indringende blik geeft op dit land en zijn problemen en verwachtingen.

Eerder was er bij ons al de ontroerende "Lazarus" te zien (Waldemar Dziki, Polen 1995, maar een Brits ogende film), het verhaal van een in Engeland geadopteerd Mozambikaans jongetje, dat tot ontzetting van zijn adoptieouders een heel verleden van kindsoldaat bleek mee te sleuren. Met "Comedia Infantil" belanden we in Mozambique zelf. Het begint hard, met de overval op Nelio's dorp. Het wordt niet gezegd, maar het gaat om de rebellen van het RENAMO. De ongeveer tienjarige Nelio ziet een baby die door een rebellenleider met een stamper wordt geplet, zijn ouders worden voor zijn ogen gedood, ... Nelio wordt - zoals in "Lazarus" - gedwongen ingelijfd. Van die terroristenleider krijgt Nelio een geweer toegestopt en hij moet als eerste "proef" ter plekke een leeftijdsgenootje doodschieten. Nelio richt zijn geweer op wat even voorheen zijn kameraadje moet zijn geweest. Twee intrieste paren kinderogen kruisen elkaar, tot hij zijn geweer keert en ... - voor de kijker is de verrassing totaal - de rebellenleider neerschiet! Waarop Nelio zich uit de voeten maakt.

Hoewel Nelio's ongelooflijke daad beschrijven zoveel korter duurt, deed het ondergetekende ergens denken aan een enigszins vergelijkbare scene uit een wereldberoemde film, waarbij matrozen door hun kapitein gedwongen worden enkele van hun kompanen te fusilleren, dat niet slikken en zich ten slotte tegen hun oversten keren ... jawel, we hebben het over de sequentie van de muiterij op "Het Pantserschip de Potemkin" (Eisenstein, USSR 1925). Wat er ook van zij, na die scène is in "Comedia Infantil" alles gezegd over fascisme en kan de cineaste iets anders aanpakken, zonder de kijker alsmaar dezelfde "suspense" te moeten voorhouden. Want zo werkt het meestal met dergelijke scènes in de dominerende cinema: de kijker die amper in zijn zetel geïnstalleerd is een oplawaai bezorgen, waarna hij mentaal gemobiliseerd is en voor de rest van de film hetzelfde alleen nog maar moet worden gesuggereerd en zelfs minder en minder kan worden getoond; de fantasie van de opgewonden kijker doet dan wel de rest. Terwijl de film gemakkelijk hetzelfde stramien kan blijven aanhouden, uiteraard zonder dat ooit de slachtoffers het geweer keren tegen hun eigen onderdrukkers (hooguit krijgen een wraakverhaal tussen individuen) ...

TRAUMA'S EN THEATER

"Lazarus" was het verhaal van de trauma's van een Mozambikaanse jongetje, in "Comedia Infantil" krijgt Nelio niet eens de tijd die al dan niet te verwerken. Na zijn fantastische verzetsdaad - ook voor de kijker een ware verlossing - komt Nelio op zijn eentje in de grootstad terecht. Na korte tijd zijn verhaal als kindsoldaat te zijn geweest, wordt de film dan voornamelijk de kroniek van zijn belevenissen als straatkind. Hij lukt erin zich te onttrekken aan de greep van een ronselaar, die een groep kinderen als bedelaars en straatverkopers voor zich laat werken.

In een offcommentaar (zoals die regelmatig in de film tussenkomt), maar zonder dat opnieuw de moordpartijen of de echo daarvan moet worden gesuggereerd, luidt het dat die jongens allemaal hun ouders en familie voor hun ogen hebben zien vermoorden en voor de rest geen herinneringen hebben ... het geval Nelio is in Mozambique allesbehalve uitzonderlijk. Via o.m. enkele eenvoudige medische tips waarmee hij mensen helpt ("geef het kind water en zout"), een wetenschap die in de ogen van omstanders voor miraculeuze gaven wordt aanzien, schopt Nelio het ongewild tot leider van een sliert straatkinderen en ook daarbuiten groeit zijn reputatie als "curandeiro", iemand die zieken kan genezen en doden doen opstaan. Maar hij vindt pas enige voldoening en opnieuw smaak in het leven als hij bij theatrale activiteiten betrokken raakt.

De in Zweden populaire schrijver Henning Mankell is ook elders in Europa een bestsellerauteur van o.m. de verhalen met politie-inspecteur Kurt Wallander. Maar Mankell leeft ook grotendeels in Mozambique, waar hij in Maputo het Teatro Avenida leidt (en van die werking zien we in de film enkele mooie theaterscènes met kinderen). De ondertussen manklopende rebellenleider komt Nelio echter zo op het spoor en neemt weerwraak. We naderen al het einde van de film en pas nu begrijpen we hoe Nelio zijn verwondingen heeft opgelopen.

GEWETENSONDERZOEK

Solveig Nordlund werd als Zweedse in 1943 geboren en, zowel in het theater als in de film waarin zij actief is, is zij dus geen beginnelinge. Omstreeks 1974, ten tijde van de Anjerrevolutie in Portugal, werd ze ook in dat land bedrijvig. Ze maakte heel wat documentaires, televisie- en kortfilms, slechts weinig langspeelfilms. Behalve haar werk als monteuse voor het 270 minuten lange "Amor de Perdiçao" (1978) van de veteraan van de Portugese cinema Manoel de Oliveira, is haar naam ook nog bekend (bij sommige cinefielen) voor 2 documentaires over de Franse schrijfster (en scenariste, zoniet cineaste) Marguerite Duras.

Volgens Olivier Barlet is trouwens iets van de schriftuur van Duras in "Comedia Infantil" terug te vinden en wie daarover iets meer wil vernemen kan elders op deze site van de Amigos de Moçambique terecht bij de filmcommentaar (in het Frans) van Barlet (2) in Africultures, of rechtstreeks - 5k Volgens Barlet is de subtiliteit, die aan het werk is in "Comedia Infantil", trouwens ook te vinden in "Kirikou et la Sorcière" (Michel Ocelot, Frankrijk/België 1998)! Uiteraard verschillend van de inhoud van "Comedia Infantil", waarin Nordlund erin slaagt je te doen aanvoelen wat het echt betekent in een land te leven, dat overgeleverd is aan globalisering en imperialisme. Tegelijk blijft de hoop op een beter leven en het zoeken naar een solidaire uitweg voortbestaan en nergens doet de film aan doemdenken. Zelden als in deze film wordt de leefwereld van een kind, door wiens ogen we het hele gebeuren zien, zo gevoelig in beeld gebracht. Ondanks de harde levensomstandigheden slaagt Nelio erin de mensen rond hem te raken en je komt stil uit de zaal bij die bescheiden, maar vermetele pogingen van een jongetje om niet op zichzelf terug te vallen. De hele film is een flash-back. De (volwassen) man die Nelio's levensverhaal tijdens diens laatste dagen heeft aanhoord is onder de indruk en neemt zich voor de les uit te dragen en de stem van de kinderen "met de wind" te laten weerklinken. Ook voor ons, Westerse kijkers, is het een gelegenheid om enige levensprioriteiten scherper te stellen en wat futiele bekommernissen achterwege te laten...

NB: de roman van Henning Mankell werd in het Nederlands bij dezelfde uitgever De Geus zowel onder de titel "Comedia Infantil" als die van "Verteller van de Wind" gepubliceerd.

BRUNO BOVÉ

lid organisatieteam Afrika Filmfestival Leuven www.afrikafilmfestival.be

(1) : www.marx.be/NL/cgi/emall.php?action=select&id=30
(2) : www.africultures.com/html/article_1239.htm

 

Solveig Nordlund

 

 

 

 

Solveig Nordlund

Geboren in Stockholm in 1943, heeft Solveig Nordlund verschillende documentaires gerealiseerd, voornamelijk in Portugal. Haar interesses zijn gevarieerd en zij werkte ook als scenariste. Haar film "Tomorrow Mario", gedraaid in 1993, is de voorloper van "Nelio's story" (oorspronkelijke titel van Comédia infantil) want hij vertelt het overleven van een kleine vagebond op het eiland Madeira. Low flying Aircraft dateert van 2001 en is een aanpassing van een science fiction roman van Ballard..

filmography (in het Engels), door Internet Movies database

biography and movies (in het Engels) in Cine-qua-Non AB

andere filmografie (tot 1986) in Mulheres Portuguesas do Século 20

 

 

 

retour